‘Ik had er nog nooit van gehoord’

Originaliteit is het belangrijkste ingrediënt bij creativiteit. Wanneer de ontvanger het gevoel krijgt dat hij er nog nooit van heeft gehoord en dat het ook nog ergens op slaat, dan hebben we het over creativiteit. Of iets daadwerkelijk het stempel ‘creatief’ verdient, verschilt dus per individu. Dat zegt Carsten de Dreu, hoogleraar sociale en organisatiepsychologie aan de Universiteit Leiden. De Dreu verzorgde het tweede A+O College van dit jaar en nam het publiek mee in de wereld van cretiviteit. Wat is creativiteit nu eigenlijk? Wat werkt wel en wat niet? En wat zegt de wetenschap eigenlijk?

Wat is creativiteit?

Wanneer we het hebben over creativiteit is het noodzakelijk om helder te hebben wat we daar nu onder verstaan. Creatief wil zeggen dat iets nieuw is en dat het ergens op slaat. Dat zijn de twee voorwaarden. Maar wanneer is iemand nu creatief? Carsten de Dreu zet het op een rijtje voor ons. Iemand die creatief is:

  • Oppert nieuwe manieren om doelen te bereiken.
  • Komt met nieuwe en praktische ideeën om prestaties te verbeteren.
  • Bedenkt nieuwe werkwijzen, technieken of ideeën voor producten.
  • Stelt nieuwe manieren voor om de kwaliteit te verbeteren.
  • Is een goede bron van creatieve ideeën.
  • Is niet bang om risico’s te nemen.
  • Promoot en verdedigt nieuwe ideeën tegenover anderen.
  • Toont zich creatief in het werk wanneer daartoe de gelegenheid is.
  • Ontwikkelt adequate plannen en schema’s voor de invoering van nieuwe ideeën.
  • Heeft vaak nieuwe en innovatieve ideeën.
  • Komt met creatieve oplossingen voor problemen.
  • Heeft vaak een frisse benadering van problemen.
  • Draagt nieuwe manieren aan voor de uitvoering van taken.

Twee wegen naar ‘Rome’

Er zijn twee routes om tot creativiteit te komen: flexibiliteit en persistentie. Welke route mensen bewandelen hangt sterk af van hun persoonlijkheid. Ben je extravert en open of introvert en zorgvuldig? Blij en opgewerkt of bozig en gefrustreerd? Extraverte en opgewerkte persoonlijkheden zullen veel vaker de weg van flexibiliteit bewandelen. Bij mensen die introvert of gefrustreerd zijn geldt dat zij (vaker) kiezen voor persistentie.

De kenmerken van deze routes op een rijtje:

Flexibiliteit

Kenmerken:

  • Losjes denken; mind wandering
  • Out of the box associeren
  • Big picture; global mind-set

Noodzakelijke voorwaarde:

  • Kennis van zaken; bij voorkeur in verschillende domeinen

Met name wanneer (en/of):

  • Actieve, positieve gemoedstoestand (opgewekt, blij, uitgelaten)
  • Extraverte persoonlijkheid; weinig behoefte aan structuur
  • Lange-termijn perspectief
  • Intrinsieke motivatie
  • Focus ligt op positieve uitkomsten; beloningen; kansen

Persistentie

Kenmerken:

  • Vasthoudend, geconcentreerd
  • Gedachtentreintjes
  • Details; systematisch

Noodzakelijke voorwaarde:

  • Kennis van zaken; bij voorkeur in verschillende domeinen
  • Tijd, geheugenruimte;

Met name wanneer (en/of):

  • Actieve, negatieve gemoedstoestand (frustratie, bozig)
  • Zorgvuldige persoonlijkheid; behoefte aan structuur
  • Extrinsieke motivatie (geldelijke beloning)
  • Focus ligt op vermijden negatieve uitkomsten; problemen

Brainstormen helpt niet

Brainstormen? Hoe groter de groep, hoe groter het probleem. Dat bewijst wetenschappelijk onderzoek. De regels bij het brainstormen: 1. hoe meer hoe beter;2.kritiek achterwege laten;3.  wilde ideeën zijn welkom; 4. bouw voort op ideeën van anderen;  leiden tot sociale angst en motivatie-  & coördinatieverliezen. “Je ziet dat mensen in groepen terughoudend zijn in het delen van ideeën omdat ze nadenken over de reactie van een ander. Maar er geldt ook dat wanneer je in een brainstormsessie een ‘Eureka’ moment hebt, terwijl een ander aan het woord is, dat je niet meer bezig bent met wat de ander zegt. Zijn of haar verhaal ontgaat je volledig omdat je zelf alleen nog maar concentreert op jouw ingeving. Gevolg is dat je veel minder ideeën met elkaar genereert.”

Een tip van De Dreu: “Gebruik stille hulpmiddelen tijdens het brainstormen. Bijvoorbeeld een scherm waarop ideeën verschijnen. Dan heb je wel de gezelligheid van een brainstrom, maar wordt het creatieve proces minder onderbroken.” Wat ook niet werkt is competitie. Sterker nog, competitie ondermijnt het creatieve proces.

Wat werkt wel?

Jezelf opsluiten dat helpt! Tijd en ruimte nemen om creatief te kunnen zijn is namelijk erg belangrijk. Carsten de Dreu spreekt over ‘Incubatie’. Creatieve ideeën hebben tijd nodig om tot bloei te komen. Dit kan alleen door tijdens de incubatie rust te nemen en te werken aan een eenvoudige taak. Het werkgeheugen wordt ‘gewist’, waardoor er ruimte ontstaat voor nieuwe associaties, helikoptervisie en de mogelijkheid tot ‘herdefiniëring’ van het probleem. De probleemdefinitie is ook een belangrijk element. De Dreu: “Je ziet vaak dat de drang om creatief te zijn erg groot is, maar vaak is het ‘probleem’ helemaal niet helder. Dan heb je misschien wel iets briljants bedacht, maar wordt er niets mee gedaan.”

Diversiteit in deelnemers kan bijdragen aan het creatieve proces. Maar dan met name als er diversiteit is op de inhoud; verschillende expertises en multidisciplinair. En wanneer er sprake is van psychologische veiligheid en geen competitie. Kijken we naar sociaal-demografische diversiteit zien we dat dit eerder leidt tot onbegrip, dan tot creativiteit. Persoonlijke diversiteit werkt goed bij een goede mix van persoonlijkheden (50/50).

Tot slot: Coöperatie maakt niet per sé creatiever, maar is wel een voorwaarde om creatief te kunnen zijn. Reflectie is daarbij echter wel essentieel. Of zoals De Dreu uitlegt: ‘Creativity springs from reflection amongst friends’.


Download visual

De gemeentelijke praktijk

Hoe zit het volgens de deelnemers aan dit A+O College eigenlijk met creativiteit in de gemeentelijke praktijk? Welke rol speelt creativiteit in de eigen organisatie? “De uitdagingen waar gemeenten voor staan vraagt om creativiteit. Creativiteit is dus belangrijk, maar je hebt vaak te maken met beperkingen in de vorm van regels en procedures.” Robert Wijk (Gemeente Heerhugowaard) geeft aan: “Als het gaat om reflectie kunnen we in gemeenteland ook nog wel wat stappen zetten. Het komt met regelmaat voor dat een idee nog niet is uitgewerkt, voordat we weer een nieuw idee oppakken.” Als belangrijkste verbetering om creativiteit te bevorderen wordt het creëren van ruimte en veiligheid genoemd. Ruimte om creatief te kunnen zijn en veiligheid dat je ideeën kunt opperen zonder dat deze worden afgeschoten.

Eyeopeners waren er ook deze middag. Harm-Jan Leemhuis, directeur regie en ontwikkeling en bedrijfsvoering Gemeente Heerhugowaard: “Ik ben eigenlijk wel blij om te horen dat brainstormen helemaal niet bijdraagt aan creativiteit. Het is dus eigenlijk best verstandig om af en toe thuis te werken. Bij een brainstorm is toch vaak de grootste ‘schreeuwer’ aan het woord, waardoor de kans groot is dat veel creatieve ideeën onder de tafel verdwijnen. Het kan dus helpen om thuis een idee uit te werken en deze op het werk met elkaar te bespreken en op te reflecteren.”

Belangrijkste conclusies

  • Creativiteit is NIET hetzelfde als innovatie
  • Creativiteit kun je moeilijk (aan)leren – Wel kun je de omstandigheden aanpassen aan de eigen persoonlijkheid
  • Briljante kunstenaars hebben NERGENS een draadje los zitten
  • Blije mensen zijn EVEN creatief als BOZE types
  • De beste ideeën komen in bed, bad of bus;  En ook OP HET WERK
  • In de puberteit ben je het meest creatief; ECHT NIET
  • In groepsverband brainstormen stimuleert creativiteit; ZELDEN
  • Een multiculturele samenleving stimuleert creatief denken; MOEILIJK
  • Onderlinge competitie maakt creatief – zonder wrijving geen glans!; ONZIN

Komende A+O Colleges:

14 juni                   Nijmegen  Ton Wilthagen
13 september   Deventer   Arbeidsmarktcommunicatie

*Noteer ook alvast in uw agenda:

13 november    Utrecht         De Vrije Denkers
13 december    Verrassing    25 jaar A+O fonds Gemeenten

Aanbevolen voor u