“De schuldenproblematiek is heftiger dan de cijfers soms doen vermoeden. Wat we tegenkomen is echt een tipje van de ijsberg en die is al supercomplex.” We spreken met Marco Florijn voorzitter van de branchevereniging voor schuldhulpverlening en sociaal bankieren. Hij geeft een korte schets van de problematiek van schulden in Nederland en wat er moet gebeuren, maar ook welke taak er ligt voor de professionals in de uitvoering. In het werkatelier van de Uitvoeringsautoriteit wordt aandacht besteed aan het onderwerp schuldhulpverlening.

Nederland telt 1,5 miljoen huishoudens met financiële problemen. Van die huishoudens heeft 400.000 een ernstig financieel probleem. Ieder jaar melden zich zo’n 100.000 huishoudens bij de schuldhulpverlenende organisaties die zijn aangesloten bij de NVVK om hun schuld te regelen. Dat kunnen zijn kredietbanken,  gemeenten met een afdeling schuldhulpverlening of bedrijven die schuldhulpverlening aanbieden. Eenmaal in een regeling is het zwaar om de regeling tot een goed einde te brengen.

Schulden regelen

“We zien echt veel mensen met problematische schulden. Dat zijn mensen die met hun huidige inkomsten niet binnen drie jaar uit de schulden komen. Een van de opties is schulden regelen. Mensen hebben vaak te maken met meerdere schuldeisers en niet iedere schuldeiser is genegen om mee te werken. Dat betekent dat mensen die een schuldenregeling nodig hebben heel lang moeten wachten.  Je ziet wel bij de grote schuldeisers steeds meer medewerking om mee te werken aan een oplossing, omdat ze zien dat het niet beter wordt.”

Groepen uitgesloten

“We bereiken niet iedereen die we zouden moeten bereiken en we zien de mensen pas heel laat in het traject. Daarnaast duurt het ook echt lang voordat we mensen een regeling kunnen aanbieden. Verder blijft het zwaar om drie jaar lang te moeten leven op leefgeld en mensen kiezen dan ook regelmatig andere wegen om hun schulden op te lossen. Er worden ook groepen uitgesloten van schuldhulpverlening zoals ondernemers. Hangt van de gemeente af of het wel of niet wordt aangeboden. Ik vind dat een zorgelijke kwestie.”

Beter gebruik data

“Het voorkomen van problematische schulden blijft een belangrijke inzet de komende jaren. Je ziet wel allerlei trajecten zoals vroeg-signalering, maar dan ben je al te laat want mensen zitten dan al in de schulden. We moeten dus veel eerder interveniëren. Dat zijn ook de kansen. Steeds meer schuldeisers zien dat ook in. Waarom een regeling aanbieden als je al veel eerder had kunnen bedenken dat mensen in de problemen zouden komen. Zij hadden met gebruik van goede data de problemen al veel eerder kunnen identificeren. We moeten beter gebruik maken van data die we ter beschikking hebben zonder dat er rare dingen met die cijfers gebeuren. Daar kun je protocollen voor afspreken.”

Een peilstok

“Hoe kunnen we de signalen goed oppikken? Er zijn heel veel cijfers bij grote schuldeisers. Je zou kunnen denken aan het aanbieden van een financiële check. Banken zouden bijvoorbeeld bij positieve life events als trouwen en een kind krijgen mensen meer bewust kunnen maken van hun financiële situatie. Je kunt als het ware een peilstok in de financiële situatie stoppen of het nu gaat om het maken van een levenstestament, een overzicht van inkomsten en uitgaven of het bijhouden van een huishoudboekje. We gebruiken dat soort momenten slecht, terwijl de consequenties in het financiële domein groot zijn.”

Grote risico’s in financiële domein

“In Nederland tellen we zo’n 1,5 miljoen huishoudens die problemen hebben of het risico lopen om in problematische schulden te komen. De gevolgen voor het perspectief van mensen zijn hoog. We zien bijvoorbeeld jongeren onder de 18 jaar met schulden en die als ze 18 worden onder een ander regime vallen en schulden niet meer kunnen terugbetalen, moeten stoppen met school of moeite hebben om werk te vinden. Werkgevers hebben geen zin in gedoe met loonbeslagen en zien vaak dat mensen in de schulden vaker ziek zijn of instabieler. Dus mensen lopen grotere risico’s in de problemen te komen dan bij de andere domeinen.”

Incassocowboys

“Er is een hele industrie rondom schulden. Wehkamp verdisconteert bijvoorbeeld het wanbetalen mee in haar prijzen, zodat iedereen daaraan meebetaalt. De schuldenportefeuille wordt daarmee veel waard en zo wordt het aantrekkelijk om de schulden in de markt te zetten. Engelse en Amerikaanse bedrijven zijn op deze leest geschoeid. In Nederland hebben wij een ander systeem van schuldhulpverlening. Wij willen schulden snel regelen in een stabieler traject maatwerk leveren en gesprekken aangaan met gemiddeld 14 oplopend tot wel 50 schuldeisers. Toch heb je hier ook ‘incassocowboys’ die mensen vervelend benaderen en dreigbrieven sturen. De uitvoering heeft daar veel last van.”

Wat kan je de uitvoerders meegeven?

“Wet- en regelgeving staat niet in de weg is bij het oplossen van de problemen. Je kunt veel meer dan je denkt zolang je kijkt naar de algemene richtlijnen van de NVVK. Deze richtlijnen zijn ook afgesproken met de grote schuldeisers. Zij werken doorgaans standaard mee. De NVVK is ook bereid om de regels aan te passen als de uitvoering daarop stuk loopt. Het gaat erom dat schulden snel worden geregeld. In de praktijk zie je dat er organisaties zijn die ruim  binnen de termijn van vier maanden tot een regeling komen, maar ook die ver over de termijn heen gaan. Het verschil zit hem vaak in de kwaliteitsgesprekken. Intervisie met collega’s en het bespreken van elkaars case load helpt vaak om problemen op te lossen.”

Zitten aan de taks

“Het regelen van schulden is een vak. Mensen met veel ervaring weten hoe ze moeten manoeuvreren om tot een regeling te komen. Het blijft wel zaak om de cliënt te blijven motiveren om de regeling na te komen. De winst zit wat mij betreft in preventie en meer tijd krijgen. Zo is de begeleidingstijd bij een dossier van iemand met een verstandelijke beperking gemiddeld twee uur langer. Er is de afgelopen twintig jaar een kwart van het budget wegbezuinigd, maar er zijn wel betere resultaten, maar we zitten aan onze taks. Uit onderzoeken blijkt het hebben van schulden heel veel doet in het gedrag en hersenen van mensen, het doelgericht handelen gaat uit.”

Onder de maat

“Mensen komen met tassen vol met papieren langs en worden dan weggestuurd om eerst orde op zaken te stellen, maar daar gaat het juist fout. Mensen laten de enveloppen dicht. Ze zitten in een overlevingsmodus en dat heeft invloed op de interventies en de begeleiding die nodig is. In het gros van de wijkteams is de kennis over schuldhulpverlening onder de maat. De wijkteams zijn ingericht voor zorgtaken en participatie en minder op de financiële kant. De professionals in het team hebben weinig kaas gegeten van financiën, dat is ook logisch omdat er ook in de opleidingen weinig aandacht aan wordt besteed.”

Expertise financiën

“Je ziet dat er twee modellen zijn om de expertise financiën in het wijkteam te verzekeren. In het ene model wordt een expert schuldhulpverlening ‘ingevlogen’ en in het andere model is er een aanspreekpunt in de tweede lijn, bijvoorbeeld bij de kredietbank. Hierdoor kan de kennis bij de andere leden van het team in een half jaar tot een jaar worden bijgespijkerd. Je ziet dat wijkteams massaal hun cliënten verwijzen naar schuldenbewind, want het idee is dat de schuldenproblematiek het traject in de weg staat. Teveel mensen komen hierdoor in beschermingsbewind. Dat wordt betaald uit de bijzondere bijstand en daar bestaan al grote tekorten.”

Bewindvoerder

“Ik snap deze beweging wel want mensen staan onder hoge tijdsdruk om zaken op te lossen en mensen te activeren om hun leven op de rails te krijgen, maar het is naar voor de mensen om in hun handelingsbekwaamheid te worden beperkt en er zijn hoge kosten mee gemoeid. Daarnaast is het gros van de bewindvoerders niet bezig met het zoeken naar andere oplossingen. Ze beheren en niet meer dan dat. Er is veel kaft onder het koren. Maar een kwart van de kantoren is aangesloten bij een beroepsorganisatie en de rechters hebben geen tijd om te toetsen op de strenge kwaliteitseisen waar een bewindvoerder aan moet voldoen.”

Schuldhulpverlening is een vak

“Het is belangrijk dat uitvoerders de problematiek snel herkennen. Schuldhulpverlening is een vak, neem bij twijfel contact op  met een schuldhulpverlener en leg hem of haar het probleem voor of vraag om een advies. Realiseer je dat als je het niet goed doet, je ook aansprakelijk bent. Organiseer een ‘oploopje’ bij multi-problematiek. Samen kom je toch tot goede oplossingen en leer je van elkaar. Vaak is het gebruik van gezond verstand en de professionaliteit van de sociaal werker voldoende, maar grijp in als het te complex wordt en de risico’s te groot zijn anders breng je iemand van kwaad naar erger.”

Wat levert het op?

“Goede schuldhulpverlening levert weer perspectief op voor de persoon in de vorm van re-integratie,  hulpverleningstrajecten of beterschap in hun baan. Let wel, 40% van de mensen met problematische schulden heeft een baan. Het niet verliezen van die baan is relevant. Ondernemers gaan niet failliet en personeel behoudt zijn baan. Een deel van de schulden van schuldeisers komt terug. Maar liefst 60% van de schuldenberg komt van overheden. Voor de maatschappij betekent het dat de ‘industrie’ rondom schulden minder wordt en er dus minder mensen mee bezig hoeven te zijn. Het levert veel op.”

“Tenslotte wil ik nog meegeven dat het belangrijk is om bij de aanpak van de problematiek het te bekijken vanuit het perspectief van de persoon in kwestie. Het initiatief Schuldenlab070 sluit bijvoorbeeld aan bij dromen van jongeren. Het doet zo veel met jongeren om te merken dat ze wat wordt gegund. Dat geldt natuurlijk ook voor volwassenen. Het is misschien naïef, maar vul niet direct zelf in hoe iemand er wel of niet inzit. Probeer je eigen normen uit te zetten. Er zijn genoeg mensen die een goede baan hebben die toch in de problematische schulden zijn gekomen. Je bent zelf niet de maat.”

Informatie

Er is online veel informatie te vinden over schuldhulpverlening. Hieronder vind je een aantal websites waar je zowel inhoudelijk als praktisch informatie kunt vinden.

www.effectieveschuldhulp.nl voor laatste inzichten op gebied schulphulpverlening. www.schouderseronder.nl gaat over kwaliteit van de dienstverlening en ook het Nibud biedt goede www.nibud.nl zowel op inhoud als praktische toolstools op inhoud. Ook kun je gebruik maken van de websites van www.humanitas.nl , www.schuldhulpmaatje.nl , en ook www.cedris.nl , bieden ook  e-learning. Verder nog interessant www.schuldenlab070.nl over het Jongerenperspectieffonds.

Aanbevolen voor u