Er is veel onzekerheid over de impact van AI op het werken bij de gemeente. Is de mens straks nog wel nodig of gaan AI-agents het meeste werk overnemen? AI-expert Freek Vos denkt van niet. “Goede inzet van AI betekent dat mens en agent echt samenwerken. Dan heb je het meeste profijt van AI en weet je ook zeker dat het verantwoord is.” Als voorbeeld schetst hij hoe het werk van de afdeling Vergunningen er in 2036 uit zou kunnen zien.
Rick is bezig met de omgevingsvergunning voor de bouw van een nieuw appartementencomplex. Zoals vaak bij dit soort projecten is de verwachting dat er bezwaar zal worden gemaakt bij de Raad van State. Dus moet de vergunning goed in elkaar zitten.
Rick voert alle gegevens in zijn AI-assistent ‘Vergie’, zoals de collega’s de Vergunningen AI zijn gaan noemen, en vraagt een eerste analyse. De assistent vergelijkt de gegevens met een aantal gekoppelde bronnen, zoals het omgevingsplan, geluids- en fijnstof-belastingkaarten en eerder uitgevoerde onderzoeken in het plangebied.
Binnen enkele minuten verschijnt een lijst van documenten die nodig zijn om de vergunning verder te onderbouwen, zoals een Milieu Effect Rapportage, verkennend archeologisch onderzoek en een verkeersdruk-analyse. Ook krijgt Rick een aantal randvoorwaarden mee: zo moet er vanwege de nabijgelegen snelweg extra geluidswering komen aan de oostzijde van het pand.
Voor de onderzoeken heeft de assistent meteen de onderzoeksopdrachten opgesteld, inclusief alle verwijzingen naar relevante wet- en regelgeving. Rick controleert of hier geen rare dingen in staan. Vorige maand had iemand per ongeluk een verouderde versie van het omgevingsplan aan de dataset toegevoegd en dat leidde tot verkeerde uitgangspunten voor het onderzoek. Het is de verantwoordelijkheid van Rick om te controleren dat zijn assistent geen verkeerde output geeft.
Enkele maanden later zijn de onderzoeken afgerond en toegevoegd aan het dossier. De assistent heeft er ook een concept-vergunning van gemaakt, die Rick uiteraard weer goed controleert. Hij voert een paar kleine verbeteringen door, die ook meteen genoteerd worden voor de collega's van het gemeentelijke AI-lab. Die feedback gebruiken ze om Vergie te verbeteren.
De vergunning stuurt Rick naar collega Jenny van Juridische Zaken. Dat was vroeger een formaliteit, maar tegenwoordig is dat best spannend. Jenny gebruikt namelijk BezwaAIr, de virtuele juridische assistent. Deze assistent probeert een zo sterk mogelijk bezwaarschrift op te stellen. Jenny kan daarbij nog aangeven welke onderwerpen extra aandacht verdienen. In dit geval zijn dat de geluidsnormen en parkeerdruk in de wijk.
De gemeente gebruikt een wat trager AI-model. Dat verbruikt namelijk veel minder energie. Samen met de zonnepanelen op het dak van het gemeentehuis en de grote batterij in de kelder is alle AI van de gemeente energieneutraal! En Jenny heeft zo even een half uur om een moment voor zichzelf te nemen. Dat gebruikt ze om haar eigen opleidingsplan verder in te vullen, want ze moet wel haar vakkennis op peil houden. Hoe kan ze anders controleren of BezwaAIr geen fouten maakt?
Na een half uur is het bezwaarschrift klaar. Jenny neemt even de tijd om het goed door te lezen. Vanuit haar juridische vakkennis voert ze een paar kleine wijzigingen en verbeteringen door. Tijd voor de volgende stap.
RAId van State, oftewel RAI, is de werknaam van de laatste AI-assistent. RAI heeft een hele grote database van alle Raad van State uitspraken van de laatste vijftig jaar. Jenny en haar team zijn lang bezig geweest om deze data zo te structureren en van meta-data te voorzien, dat RAI er nu optimaal gebruik van kan maken. RAI wordt gevraagd om het door BezwaAIr gemaakte bezwaarschrift naast vergelijkbare zaken uit het verleden te leggen. Op basis van die vergelijking doet RAI een voorspelling welke punten uit het bezwaarschrift gegrond zullen worden verklaard en op welke gronden dat dan zou gebeuren.
RAI is wel wat langer bezig. Af en toe klinkt er een signaal, wat betekent dat RAI om extra input van Jenny vraagt. Zo kan Jenny al tijdens het proces aangeven of de door RAI gevonden vergelijkbare zaken ook echt relevant zijn en zelfs op onderdelen aangeven wat belangrijke overeenkomsten en verschillen zijn.
Deze directe samenwerking is iets wat pas het laatste jaar is toegevoegd. Voorheen kon Jenny pas achteraf aangeven wat er niet goed was. Dat kostte Jenny veel uitzoekwerk en ook RAI moest soms wel vier keer opnieuw aan de slag voordat het eindproduct goed was. Door het proces meer op te knippen en mens en AI meer samen te laten werken, is de efficiënte flink gestegen.
Na een uur ligt er een keurige analyse. De meeste bezwaren worden waarschijnlijk ongegrond verklaard, maar op het gebied van de parkeerdruk ziet RAI een kans. De parkeeranalyse gaat uit van berekende aantallen en niet van daadwerkelijke metingen. Er is een grote kans dat de Raad van State alleen een berekening van de parkeerdruk niet als voldoende onderbouwing zal zien en zal oordelen dat aanvullende motivatie nodig is. Door metingen uit te voeren kan dit bezwaar goed worden ondervangen.
Het bezwaarschrift en de analyse gaan terug naar Rick, die deze natuurlijk ook nog een keer goed controleert. Rick komt tot de conclusie dat er inderdaad een risico zit in de parkeeranalyse en geeft opdracht om alsnog metingen uit te laten voeren. Een Raad van State procedure kost immers maanden tijd en dan is het wel fijn als je dan een positief resultaat krijgt. En sinds de gemeente deze AI-assistenten gebruikt, wordt negentig procent van alle bezwaren ongegrond verklaart. En doordat die andere tien procent weer goed leermateriaal is voor BezwaAIr en RAI, zal het resultaat alleen maar beter worden.
