De Veranderende Gemeente - A&O fonds Gemeenten Thijs Homan

Het boek: De Veranderende Gemeente

Gemeenten staan voor veel veranderopgaven, zoals de invoering van de Omgevingswet, digitalisering, gevolgen van de participatiemaatschappij, organisatieverplatting enzovoort. Is gemeentelijke verandering en ontwikkeling nu het resultaat van de formele verandertrajecten die met deze veranderopgaven gemoeid zijn, of zijn daar heel andere processen, patronen en dynamieken aan de orde? De Veranderende Gemeente analyseert hoe die verandertrajecten in de praktijk verlopen – en dat is vaak anders dan hoe die trajecten zouden móéten gaan …

Welkom bij de digitale presentatie van de resultaten van het leer- en onderzoeksprogramma De veranderende gemeente (verder: DVG). Dit onderzoek is gerealiseerd in opdracht van het A&O fonds Gemeenten en is uitgevoerd door prof. dr. Thijs Homan en drs. Mario Kieft, beiden werkzaam bij de Open Universiteit Nederland.

De resultaten van het DVG-onderzoek worden beschreven in drie delen. Het eerste deel vind je in het boek De veranderende gemeente, dat zowel in gedrukte versie en als download op deze pagina beschikbaar is. Het tweede deel, de literaire en wetenschappelijke onderbouwing, zijn uitsluitend digitaal beschikbaar. Je vindt ze hier onder de tab ‘onderbouwing’.

Het derde deel bestaat uit een serie verdiepende artikelen, die tussen medio maart en eind mei wekelijks op deze website zullen worden gepubliceerd. Zie daarvoor ‘tabs in het boek’.

Download hier de volledige inleiding op de webteksten en download hier de index van trefwoorden van het boek.

 

Deelnemers over het onderzoek

‘Zeer behulpzaam bij analyse en verklaring van het verloop van gemeentelijke veranderprocessen.’

‘Nodigt uit tot een ander perspectief op verandering. Dat maakt je overwegingen en aanpak van verandertrajecten anders.’

‘Confronterend en verwarrend, maar eigenlijk weet ik wel dat het inderdaad zo gaat.’

‘Ik was eerst behoorlijk kwaad: hoezo hebben verandertrajecten geen impact? Maar ik realiseerde me dat het in mijn gemeente precies zo gaat.’

Bekijk de introductievideo van Thijs Homan

In een korte video vertelt veranderdeskundige prof. Thijs Homan over het onderzoek en het boek De veranderende gemeente.

Het boek aanvragen

Het boek De Veranderende Gemeente kan hier gedownload worden. De gedrukte versie van het boek is, zolang de voorraad strekt, aan te vragen bij het A&O fonds Gemeenten via secretariaat@aeno.nl.

In de media

  • Lees hier het artikel ‘Verandertraject gemeenten vooral voor buitenwereld’ van Wouter Boonstra in Binnenlands Bestuur.
  • De recensie ‘Over fietsen in mul zand, veranderfonteintjes en kreetsurfen’ van Rogier van der Wal in VNG Magazine nummer 5, vind je hier.

 

Tabs in het boek

Thijs Homan: “Tijdens het onderzoek zijn diverse bijzondere fenomenen naar voren gekomen, die niet zo maar een, twee, drie in een paar zinsneden te karakteriseren zijn. Wanneer deze fenomenen in volle glorie in het boek uitgelegd zouden worden, dan zou dit het overzicht over de hoofdlijn van het betoog kunnen verminderen. Daarom is er gebruik gemaakt van zogenoemde ‘tabs’.”

Alle negen tabs worden kort beschreven in hoofdstuk 12 van het boek. Daarnaast verschijnt er tussen medio maart en eind mei wekelijks een artikel, waarin steeds één van de fenomenen  nader wordt omschreven en  uitgediept. De artikelen worden op deze plek gepubliceerd.

Van een aantal fenomenen heeft Thijs ook een korte video opgenomen. Deze kun je hieronder bekijken.

Tab 1. Wat is organisatieverandering en organisatieontwikkeling?

Tab Wat is organisatieverandering

In gemeenten gaan allerlei termen rond met het woordje verander er in. Denk alleen maar aan veranderingen, verandertrajecten, veranderopgaven, organisatieverandering en beleidsverandering. Ook vinden er organisatieontwikkeltrajecten plaats die bedoeld zijn om verandering in de gemeentelijke organisatie te bewerkstelligen. Bovendien kan er, zoals duidelijk werd in de eerste elf hoofdstukken in het boek, ook verandering plaatsvinden zonder dat daar formele verandertrajecten aan te pas komen. Hoe kunnen al die termen worden gedefinieerd? Om deze begrippen uit elkaar te houden, is het allereerst nuttig om een onderscheid te maken tussen de zogeheten wat-kant en hoe-kant van (organisatie)verandering. Daarna kan prof. dr. Thijs Homan omschrijven wat hij in het DVG-onderzoek verstaat onder organisatieverandering en organisatieontwikkeling. Over al dit soort concepten is er in de literatuur sprake van een rijke veelheid en variëteit aan definities en invalshoeken, waaruit hij een bepaalde keuze heeft gemaakt die hij in deze tab verder uitwerkt en beargumenteert.

Tab 2. Ragfijn

Tab Ragfijn

Deze tab gaat over formele verandertrajecten die in gemeenten uitgevoerd worden. Waar het dan over gaat, zijn bijvoorbeeld de veranderingen die worden uitgevoerd naar aanleiding van de introductie van de Omgevingswet, de transitie van de drie D’s en veranderingen van de organisatiestructuur van de gemeente, zoals het verplatten van de organisatie en het introduceren van zelfsturende teams, digitaliseringstrajecten, organisatieontwikkeltrajecten, herindelingen, opzetten van samenwerking met andere gemeenten enzovoort. Met de term formeel bedoelt Thijs Homan dat deze trajecten beginnen met een formeel besluitvormingsproces, waarbij managers, wethouders en de raad beslissen het verandertraject te ondernemen, er budget, tijd en mankracht voor wordt vrijgemaakt en iedereen op de hoogte gehouden wil worden van de voortgang en de resultaten ervan. Zoals een gemeentesecretaris van een van de casestudygemeenten dat formuleerde:

”Kijk, er zijn in de gemeentelijke organisatie natuurlijk continu allerlei veranderingen gaande. Maar er zijn ook veranderingen waarbij we – de secretaris, de wethouders en de raad – formeel besluiten om daar een project van te maken. Dan wordt er geld voor gereserveerd, komt er een projectleider en een projectteam en moeten er formele plannen over worden geschreven. Ook moet er dan regelmatig aan de wethouders en de raad worden gerapporteerd wat de voortgang is.”

Download hier de extra publicatie met uitleg over tab 2.

Tab 3. Bewust of onbewust?

Tab Bewust of onbewust

In hoofdstuk 5 van het boek is uiteengezet hoe het trio praten, doen en beslissen het mogelijk maakt dat gemeenten  kunnen inspelen op de grote hoeveelheid vaak inconsistente externe verwachtingen, zonder dat dit de interne  processen van de gemeentelijke organisatie al te veel verstoort. Als er bij DVG-bijeenkomsten in dit verband één vraag gesteld werd, dan was dat deze wel: ‘We herkennen dit helemaal, maar doen we dit nou heel bewust?’. Tijdens het onderzoek is Thijs Homan dit de bewustzijnsvraag gaan noemen. Een vraag die niet zo maar een, twee, drie te beantwoorden is. In deze tab een poging, waarbij hij vanuit een specifiek theoretisch perspectief werkt.

Hoe bewust zijn we inconsistent?

Stel,  je belooft een partij uit de externe coalitie dat je je hard gaat maken om een van hun wensen uit te voeren  (praten). Vervolgens doe (doen) je in de praktijk vrijwel niets. Of je doet iets heel anders. Of je gaat er wel mee aan de slag, maar pas maanden later. De combinatie van praten en doen is nu inconsistent. Lees verder in de tab!

Download hier de extra publicatie met uitleg over tab 3.

Tab 4. Veranderfonteintjes

Tab Veranderfonteintjes

Zoals in hoofdstuk 4 van het boek te lezen is, zijn formele verandertrajecten soms vooral voor de externe legitimering, dus bedoeld voor ‘external education’: het ceremonieel adopteren van wensen en eisen van de externe coalitie, terwijl ze binnen de gemeentelijke organisatie niet tot (grote) verandering leiden. Waardoor ontstaat die verandering? Die vraag wordt vaak beantwoord met de term organisch veranderen, oftewel de mensen op die uit eigen initiatief dingen in gang proberen te zetten. Hierbij dook de term veranderfonteintjes op en dit wordt in deze tab verder uitgediept.

Download hier de extra publicatie met uitleg over tab 4.

Tab 5. Taalgenootschappen met privéaanlegsteigers

Tab TaalgenootschappenAchter de term taalgenootschappen met privéaanlegsteigers gaat een hele wereld schuil die van aanzienlijke invloed kan zijn op de verandering en ontwikkeling van gemeenten. In de publicatie van deze tab wordt uitgelegd hoe Thijs Homan hierop gekomen is. Ook wordt er in deze tab primair ingegaan op de functies van taalgenootschappen voor betekenisgeving en verandering van gemeenten. Hoe werken de Taalgenootschappen met privéaanlegsteigers? En waarom hebben ze potentieel zoveel invloed op de betekenisgeving en verandering van gemeenten? In het tweede deel van de tab staan deze vragen centraal. Tot slot wordt de relatie tussen datgene wat er in de taalgenootschappen gebeurt en de verandering en ontwikkeling van gemeenten gelegd.

Download hier de extra publicatie met uitleg over tab 5.

Tab 6. Ontkoppelparadijs

De komende weken zal wekelijks een nieuwe publicatie met uitleg over een tab geplaatst worden. Houd deze pagina in de gaten voor deze uitbreiding op het boek!

Tab 7. Kreetsurfing

De komende weken zal wekelijks een nieuwe publicatie met uitleg over een tab geplaatst worden. Houd deze pagina in de gaten voor deze uitbreiding op het boek!

Tab 8. Managementtaal als plakbandtaal

De komende weken zal wekelijks een nieuwe publicatie met uitleg over een tab geplaatst worden. Houd deze pagina in de gaten voor deze uitbreiding op het boek!

Tab 9. Medewerkers, managers en adviseurs

De komende weken zal wekelijks een nieuwe publicatie met uitleg over een tab geplaatst worden. Houd deze pagina in de gaten voor deze uitbreiding op het boek!

Literatuurbespreking en wetenschappelijke verantwoording

Bij het boek De Veranderende Gemeente horen nog twee aanvullende hoofdstukken die alleen online beschikbaar zijn: de literatuurbespreking (hoofdstuk 14) en wetenschappelijke verantwoording (hoofdstuk 15).  Deze kunnen op deze pagina gedownload worden.

Hoofdstuk 14. Literatuurbespreking institutionaliseringstheorie

Wat vind je in dit hoofdstuk? Deze literatuurbespreking begint met enkele algemene theoretische uitgangspunten van het institutionaliseringsperspectief. Daarna zoomt Thijs Homan in op organisaties en wat er in de institutionaliseringsbenadering over organisaties wordt gezegd.

Een generiek kenmerk van de institutionaliseringstheorie is dat het accent vooral ligt op ontwikkeling en stabilisatie van instituties. In het onderzoek in deze traditie worden dan ook vooral processen en dynamieken bestudeerd die eraan bijdragen dat instituties beklijven en duurzaam worden. De thematiek van het veranderen van eenmaal bestaande instituties is een wat minder belicht onderwerp in de institutionaliseringstheorie.

Juist deze veranderthematiek is echter relevant voor het DVG-onderzoek, want dit onderzoek gaat immers over hoe verandering in en van gemeenten in zijn werk gaat. In het tweede deel van deze literatuurbespreking wordt daarom aandacht besteed aan enkele onderzoeken en publicaties die expliciet ingaan op deze veranderkant van instituties. Het zijn juist deze publicaties geweest die – voortbouwend op het algemene gedachtegoed van het institutionaliseringsperspectief – buitengewoon informatief zijn gebleken voor het begrijpen van gemeentelijke verandering.

Download hier hoofdstuk 14: Literatuurbespreking

 

Hoofdstuk 15. Wetenschappelijke verantwoording

Deze wetenschappelijke verantwoording geeft aan hoe het DVG-onderzoek is opgezet. Ook beschrijft Thijs Homan de argumenten voor de keuzes die bij de onderzoeksopzet gemaakt zijn.

Dit hoofdstuk is als volgt gestructureerd. Er wordt gestart met een algemene typering van de onderzoekaanpak: hoe is de data voor dit onderzoek verzameld? Het type aanpak van het DVG-onderzoek heeft drie centrale kenmerken. Het eerste gedeelte van deze verantwoording (paragraaf 1 tot en met 4) is gestructureerd aan de hand van deze drie kenmerken. Thijs Homan loopt deze drie kenmerken langs en gaat daarbij in op de wijze waarop hij ze concreet vorm heeft gegeven. Ook licht hij de wetenschappelijke uitgangspunten van deze onderzoekaanpak toe. En daar waar dat aan de orde is, geeft hij ook aan op welke wijze hij de data geanalyseerd heeft die met die betreffende onderzoekmethode is verzameld. Nadat deze drie kenmerken van de onderzoekaanpak voor de dataverzameling zijn besproken en onderbouwd, gaat hij in paragraaf 5 in algemenere zin in op de data-analyse: wat wordt daaronder verstaan en hoe is er tot eindconclusies gekomen? Daarna volgen twee paragrafen die reflecteren op de status van deze eindconclusies: wat voor soort conclusies worden hier eigenlijk getrokken (paragraaf 6) en welke beperkingen kent deze onderzoekaanpak (paragraaf 7)? Tot slot volgen nog suggesties voor vervolgonderzoek.

Download hier hoofdstuk 15. Wetenschappelijke verantwoording

 

Het onderzoekstraject

Eind 2017 is het A&O fonds Gemeenten in samenwerking met Prof. Dr. Thijs Homan gestart met het leer- en onderzoeksprogramma De veranderende gemeente. De inzichten van het traject zijn nu gepubliceerd in een boek met bijlagen. De veranderende gemeente (DVG) wordt in 2019 afgesloten met een serie van 4 Thinkshops.

De vraag

Het A&O fonds ondersteunt gemeenten en hun medewerkers op het gebied van professionaliteit en vakmanschap, zodat zij het verschil kunnen maken in de samenleving. We zien dat gemeenten worden geconfronteerd met een groot aantal in- en externe ontwikkelingen. Denk aan de WMO, financiële herprioritering, verschuivende verwachtingen van burgers, de Omgevingswet en digitalisering. Om hiermee om te gaan, vinden er in gemeenten tal van organisatie-verandertrajecten plaats. Sommige heel top-down, andere juist participatief en bottom-up. Maar zijn deze trajecten nu allemaal wel zo effectief? En als het er zo veel zijn, is dat dan niet teveel van het goede?

Ambtenaren, managers, wethouders, belangengroepen en ‘gremia’ in en om gemeenten: allen hebben ze verschillende belangen bij verandertrajecten. Hoe gaat het belangenspel rondom deze veranderingen? En wat kan worden geleerd van het verloop van veranderprocessen in gemeenten?

Deze vragen vormden basis van het leer- en onderzoekstraject De veranderende gemeente.  Met dit traject willen we, in inspirerende dialoog met mensen die binnen gemeenten bezig zijn met verandering,  nieuwe inzichten ontwikkelen  en meer begrip krijgen van de dieper liggende dynamiek van veranderprocessen binnen gemeenten.  Tevens onderzochten we of er bepaalde gemeenschappelijke tendensen te onderkennen zijn in de manieren waarop Nederlandse gemeenten zich ontwikkelen.

De aanpak

Ruim een jaar lang deed Thijs Homan onderzoek, waarbij hij zijn bevindingen presenteerde en spiegelde tijdens bijeenkomsten en interviews. Het traject bestond uit diverse leerbijeenkomsten (Deining-, Reflectie en Binnenkantsessies) en onderzoeksactiviteiten (literatuurstudie, interviews, casestudies en survey).

Tussentijds publiceerden we resultaten via het digitaal platform van het A&O fonds Gemeenten en via leerbijeenkomsten.  Deelnemers reflecteerden op hun eigen praktijk en gingen in discussie met collega’s en experts. In totaal droegen meer dan 600 gemeenteambtenaren en bestuurders van een kleine 40 gemeenten bij.

Het resultaat

De inzichten van het traject hebben geleid tot de publicatie De veranderende gemeente, dat bestaat uit een boek, wetenschappelijke verantwoording, literatuurbespreking en verschillende verdiepende artikelen. De eerste drie zijn gepubliceerd op 18 maart 2019. De negen artikelen verschijnen wekelijks tussen 25 maart en eind mei op deze website.

Het vervolg

Een grondige reflectie op hoe er nu met verandertrajecten wordt omgegaan, opent allerlei nieuwe zichtlijnen en triggert ideeën voor de praktijk. We hopen met de publicatie De veranderende gemeente hieraan bij te dragen. Om de inzichten van het van DVG traject verder te verdiepen plannen we in 2019 vier Thinkshops, waarvan we de opbrengsten eveneens zullen delen.

Meer weten en reageren

Heb je vragen, wil je meer informatie over het traject of reageren op de opbrengsten en inzichten van DVG? Neem dan contact op met Renz Davits, programmamanager, renz.davits@aeno.nl .

De onderzoekers

Prof. dr. Thijs Homan

Prof. dr. Thijs Homan en drs. Mario Kieft van de Open Universiteit begeleidde het leer- en onderzoekstraject De Veranderende Gemeente.

Thijs Homan is hoogleraar Implementation & Change Management bij de Open Universiteit en organisatieadviseur met een grote praktijkervaring in gemeentelijke organisaties. Hij is o.a. auteur van de boeken: In control? Organisatiedynamica, Het Etcetera principe en Teamleren. Zie ook: http://thijs-homan.nl/over-thijs-homan/ .

Mario Kieft is universitair hoofddocent organisatie-ontwikkeling en verandering bij de Open Universiteit en zelfstandig adviseur. Zie verder: linkedin.com/in/mariokieft.

Aan het leer- en onderzoekstraject namen meer dan 600 mensen  deel die zich bezighouden met verandering bij gemeenten in de rol van manager, medewerker, bestuurder of adviseur.

 

Terugblik slotbijeenkomst

Voor iedereen die werkt aan verandering binnen gemeenten organiseerden we op maandag 18 maart 2019 de slotpresentatie van het leer- en onderzoekstraject De Veranderende Gemeente, geleid door prof. dr. Thijs Homan. De bijeenkomst in een notendop? Een volle zaal, enthousiast publiek, goede discussies en groepsgesprekken en een indrukwekkende presentatie!

Foto-impressie van de slotbijeenkomst De Veranderende Gemeente

De Veranderende Gemeente A&O fonds Gemeenten De Veranderende Gemeente A&O fonds Gemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende Gemeente-A&O fonds Gemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende Gemeente-A&O fonds Gemeenten De Veranderende Gemeente A&O fonds Gemeenten De Veranderende-Gemeente A&O fonds Gemeenten De Veranderende Gemeente - A&O fonds Gemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende Gemeente A&O fonds Gemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende Gemeente A&O fonds Gemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten De Veranderende-Gemeente-A&OfondsGemeenten