Gemeenten staan voor een stevige arbeidsmarktopgave. Een groot deel van de medewerkers bereikt de komende jaren de pensioengerechtigde leeftijd, het ziekteverzuim is hoog en tegelijkertijd nemen de taken van gemeenten toe. Directeur Jeroen van Gool van A&O fonds Gemeenten sprak hierover vandaag in het NPO Radio 1-programma Spraakmakers.
Zijn boodschap: gemeenten moeten nú anders naar het werk kijken om ook op langere termijn hun maatschappelijke taken goed te kunnen blijven uitvoeren.
“Er is te veel werk en er zijn te weinig mensen.” Met die constatering vat Jeroen van Gool een belangrijk deel van de uitdaging voor gemeenten samen. De komende tien jaar gaat naar verwachting ongeveer een derde van de huidige gemeenteambtenaren stoppen met werken of met pensioen.
Tegelijkertijd zijn de taken en budgetverantwoordelijkheden van gemeenten in de afgelopen twintig jaar sterk gegroeid, terwijl het aantal medewerkers veel minder hard toenam.
Dat maakt de arbeidsmarktkrapte tot meer dan een personeelsvraagstuk. De gevolgen worden uiteindelijk zichtbaar voor inwoners.
Arbeidsmarktkrapte wordt zichtbaar op straat
Minder beschikbare mensen kan betekenen dat werkzaamheden in de openbare ruimte langer op zich laten wachten, bijvoorbeeld onderhoud aan straten, wegen, bruggen, kades en groen. Ook binnen het sociaal domein kunnen inwoners ermee te maken krijgen, bijvoorbeeld wanneer zij langer moeten wachten op huishoudelijke hulp.
“We gaan het voelen en zien”, zegt Van Gool in het gesprek. "Op veel plekken gebeurt dat al."
Daarmee raakt de arbeidsmarktproblematiek aan een bredere vraag: hoe zorgen we ervoor dat gemeenten hun publieke taken ook in de toekomst goed kunnen blijven uitvoeren?
Hoog verzuim vergroot de druk
Naast de uitstroom van medewerkers speelt ook het ziekteverzuim een belangrijke rol. Het verzuim binnen gemeenten lag vorig jaar op 7,1 procent, het hoogste niveau in decennia. Een groot deel daarvan betreft langdurig verzuim.
Uitval raakt niet alleen de medewerker die ziek wordt. Werk moet vaak worden overgenomen door collega's, terwijl de bezetting al onder druk staat. Zo kan een zichzelf versterkend effect ontstaan: hoge werkdruk draagt bij aan uitval, waarna de werkdruk voor anderen verder toeneemt.
Van Gool benadrukt daarom het belang om niet alleen nieuwe mensen te zoeken, maar ook aandacht te hebben voor de manier waarop het bestaande werk is georganiseerd.
Het werk anders organiseren
Technologie, waaronder AI, kan daarbij helpen. Maar technologie alleen gaat het personeelstekort niet oplossen. “Je zult het werk anders moeten inrichten”, aldus Van Gool.
Dat betekent ook kritisch kijken naar regels, procedures en werkzaamheden. Niet alles wat gemeenten vandaag doen, hoeft in de toekomst op dezelfde manier te gebeuren. Wanneer beschikbare menskracht afneemt, wordt de vraag steeds belangrijker waar medewerkers hun tijd en vakmanschap voor inzetten.
Daarbij speelt ook de verhouding tussen Rijk en gemeenten een rol. Gemeenten hebben behoefte aan ruimte om vooruit te kijken en keuzes voor de langere termijn te maken. Voortdurende beleidswijzigingen vanuit Den Haag maken dat lastiger. Gemeentelijke organisaties moeten daardoor regelmatig reageren op de actualiteit, terwijl juist tijd nodig is om te werken aan de organisatie van morgen.
Gemeenten aantrekkelijk houden voor nieuwe generaties
Tegelijkertijd ziet Van Gool volop kansen om mensen voor gemeentelijk werk te interesseren. Gemeenten werken iedere dag aan onderwerpen die direct betekenis hebben voor de samenleving.
“Het is echt wel dé plek om maatschappelijke impact te maken”, zegt hij daarover.
De uitdaging zit daarom niet alleen in het aantrekken van jonge medewerkers, maar ook in het behouden en ontwikkelen van mensen. Jongere generaties blijven minder vanzelfsprekend jarenlang bij dezelfde werkgever.
Dat vraagt om andere loopbaanmogelijkheden, bijvoorbeeld door medewerkers ervaring te laten opdoen bij verschillende gemeenten en ontwikkeling binnen de gemeentelijke sector gemakkelijker te maken.
Nu handelen voor de gemeente van morgen
De combinatie van vergrijzing, ziekteverzuim, arbeidsmarktkrapte en een groeiend takenpakket maakt dat afwachten geen optie is. Gemeenten zullen moeten investeren in gezond en aantrekkelijk werk, ontwikkeling van medewerkers, anders organiseren en slim gebruik van technologie.
Het A&O fonds ondersteunt gemeenten daarbij met kennis, opleidingen en mogelijkheden om van elkaar te leren en ervaringen uit te wisselen.
De opgave is groot, maar het gesprek bij Spraakmakers maakt tegelijkertijd duidelijk waarom die opgave ertoe doet. Het gaat uiteindelijk niet alleen om voldoende medewerkers binnen gemeentelijke organisaties. Het gaat om de vraag of gemeenten ook in de toekomst in staat zijn om het verschil te maken voor inwoners en samenleving.
