Professionele tegenspraak is zeker niet ‘lastig doen’. Het is het respectvol inbrengen van andere perspectieven. Het aangeven van andere invalshoeken en mogelijkheden vanuit vakmanschap en morele verantwoordelijkheid, binnen een cultuur van veiligheid en met als doel samen tot betere en rechtvaardige besluiten te komen. Het is een essentieel onderdeel van het werken voor een gemeente. Voor het ambtelijk vakmanschap van medewerkers en voor de gezonde besluitvorming vanuit de organisatie. Alleen: je moet het wel samen durven.
Samen als college en ambtelijke organisatie, binnen de ambtelijke organisatie of tussen de ambtelijke organisatie en de buitenwereld. Het is hiermee een belangrijk en urgent thema. Helemaal in de tijd waarin we nu leven.
Professionele tegenspraak [...] vraagt moed, veiligheid en de bereidheid om samen naar alle perspectieven te kijken. In een tijd van polarisatie en druk op gemeenten is dat geen luxe, maar noodzaak.
Werken in complexe werkelijkheid
Gemeenten en hun medewerkers opereren in een steeds complexere werkelijkheid. Politieke dynamiek, maatschappelijke druk en stevige verwachtingen komen samen in het dagelijks werk. Ambtenaren voelen die druk ook.
Niet alleen richting hun bestuurders, maar ook in contact met inwoners. Polarisatie en een scherpere toon maken het werk daarbij nog eens extra intensief.
Het mooie is, professionele tegenspraak is, juist door deze dynamiek, zo essentieel. Om ruimte te houden voor een eerlijk gesprek en kritisch geluid en om tot zorgvuldige en rechtvaardige besluiten te blijven komen.
Ideale voedingsbodem
Wat is daarvoor nodig binnen een organisatie? Een stevige voedingsbodem voor professionele tegenspraak om te beginnen. Uit ons recente onderzoek naar professionele tegenspraak (Professionele tegenspraak – je moet het maar durven, zie link onder deze alinea) is gebleken dat deze voedingsbodem uit drie pijlers bestaat.
Zo moet de cultuur veilig zijn, ruimte bieden om te leren, uitgaan van gezamenlijke waarden, een goede balans hebben tussen warmte en zakelijkheid en steunend leiderschap bevatten. Daarnaast zijn er duidelijke processen nodig. Denk daarbij aan duidelijke rollen, heldere overlegstructuren, vastgelegde werkprocessen en veilige escalatiepaden.
De vaardigheden van de betrokken ambtenaren en bestuurders spelen ten derde een belangrijke rol. Mensen moeten naar elkaar kunnen luisteren en reflecteren, sensitiviteit en lef hebben, kunnen samenwerken en open staan voor de inbreng van anderen.
Leidinggevenden spelen binnen alle drie de pijlers een sleutelrol. Ze zijn de rolmodellen, het hitteschild (beschermende rol richting het team) en de bewakers van veiligheid binnen de organisatie.
Fases van aanpak
Staat dit fundament, dan kun je daar samen op verder bouwen. Dit gaat in verschillende fases. Allereerst is er het begrijpen. Dit gaat dan over taal, richting en bewustwording ontwikkelen. Daarna ga je verder met het meten om patronen zichtbaar te maken. De derde fase is het activeren. Dat brengt energie en zichtbaarheid. De laatste fase is het borgen. Hiermee zorg je voor continuïteit.
Type organisatie
Het kan heel goed dat jouw organisatie al, zonder het wellicht te beseffen, verder is dan de eerstgenoemde fase. Niet elke gemeente start namelijk op hetzelfde punt. Dat hangt vooral af wat voor type organisatie jouw gemeente is. Er zijn gemeenten die passief zijn, maar je hebt ook zoekende, reactieve, ontwikkelende of verankerde gemeenten.
Verschillende vertrekpunten
Door deze fases en type organisaties met elkaar te verbinden, ontstaat een praktisch handvat. Elke gemeente heeft haar eigen vertrekpunt met daarbij een eigen route om te volgen. Een route met handvatten om gericht verder te groeien op dit onderwerp.
Route om te volgen
Wil je jouw route ontdekken om met professionele tegenspraak aan de slag te gaan? Lees dan allereerst ons volledige onderzoeksrapport vol praktische handvatten en meer informatie. Dit geeft je de goede en snelle start op het onderwerp. Het is belangrijk om je daarbij bewust te zijn van het feit dat professionele tegenspraak geen project en eindpunt is.
Het is een blijvende opgave die vraagt om alertheid, reflectie en aandacht. Steeds opnieuw, in elke fase van de ontwikkeling ervan binnen jouw organisatie. Maak daarmee vooral samen het verschil.
Jeroen van Gool
Jeroen van Gool is de directeur van A&O fonds Gemeenten. Hij schrijft over zijn ervaringen in zijn dagelijks werk, ontmoetingen met verschilmakers bij gemeentelijke organisaties en alle andere onderwerpen die binnen de gemeentelijke sector actueel zijn.
"Ik ben op maandag 16 juni 2025 van start gegaan als nieuwe directeur van A&O fonds Gemeenten. Ik stapte binnen bij een warm, professioneel en gedreven team dat meteen liet zien: hier gebeurt iets bijzonders".
Wil je reageren op dit blog, stuur dan een email naar communicatie@aeno.nl.
