Veilige cultuur
In een sociaal veilige werkomgeving voelen werknemers zich veilig en beschermd tegen ongewenste omgangsvormen. Ze durven dan ook beter hun eigen grenzen aan te geven en te reageren als collega’s of leidinggevenden grenzen van anderen overschrijden.
In sommige werkomgevingen worden ongewenste omgangsvormen gebagatelliseerd (‘het valt wel mee bij ons’, ‘je moet nog wel een grapje kunnen maken’, ‘vroeger was het veel erger’). Als structureel sprake is van ongewenste omgangsvormen door werknemers, leidinggevenden en/of bestuurders, dan is sprake van een ongezonde cultuur rondom ongewenste omgangsvormen en is gerichte aandacht voor de cultuur nodig.
Afspraken
Als er signalen zijn van een cultuur van ongewenste omgangsvormen of als sprake is van dit gedrag op team- of organisatieniveau, dienen de achtergronden hiervan concreet onderzocht te worden. Daarbij gaat het er in essentie om te achterhalen of er een cultuur is die ongewenste omgangsvormen kan veroorzaken of versterken.
De in maart 2025 uitgebrachte publicatie van de Nederlandse Arbeidsinspectie “Aan de slag met de inventarisatie van risicofactoren van ongewenst gedrag” geeft in deze een handvat. In deze publicatie wordt een zestal risicofactoren onderscheiden die ongewenste omgangsvormen kunnen veroorzaken of versterken. Het betreft de factoren leiderschap/leiderschapsstijl, organisatie van het werk, fysieke omstandigheden werk, normen en regels, samenstelling personeel, digitale communicatie. In relatie tot het thema ‘cultuur’ zijn met name de factoren normen en regels en leiderschap/leiderschapsstijl bepalende factoren.
Voorbeelden en tips
Onderstaande handvatten kunnen helpen om te werken aan een sociaal veilige cultuur.
Tips voor leiderschap: toon en norm zetten
- Voorbeeldgedrag tonen als leidinggevende: aanspreekbaar, transparant en kwetsbaar durven zijn
- Normen actief uitspreken: benoem welk gedrag gewenst en ongewenst is (bijvoorbeeld in teamoverleggen)
- Feedback geven uitnodigen en serieus nemen van alle meldingen
- Als er sprake is van ongewenste omgangsvormen dit openlijk bespreekbaar maken
- Niet wegkijken bij ongewenste omgangsvormen, ook als het gaat om op andere fronten goed presterende werknemers of collega leidinggevenden
Tips gericht op bewustwording en scholing
- Train leidinggevenden in het vervullen van een voorbeeldrol en herkennen van subtiele signalen van ongewenste omgangsvormen, in constructief aanspreken en in het gesprekken voeren over grenzen in gedrag. Denk daarbij ook aan een leerlijn ethisch/inclusief leiderschap.
- Geef voorlichting aan teams over sociale veiligheid
Tips gericht op het versterken van een sociaal veilige cultuur in de praktijk
- Maak teamafspraken over omgangsvormen (teamstatement “zo gaan we met elkaar om”)
- Bouw regelmatige reflectiemomenten in: “wat ging goed, wat kon er beter”
- Beloon positief gedrag door het geven van complimenten en het erkennen van goede samenwerking
- Bevorder diversiteit en inclusie: creëer een veilige ruimte voor verschillende meningen en opvattingen
Tip in relatie tot overlegcultuur
- Om het uitspreken van je mening en het geven van feedback te bekrachtigen kan het helpen om vergaderstructuren te ontwerpen met ruimte voor professionele tegenspraak. Voeg bijv. standaard een “ethische reflectieparagraaf” toe aan adviezen. Pas overlegvormen aan (door bijv. te werken met een binnen- en een buitenring) om machtsspel en dominantie te verkleinen. Train werknemers in hoe je professioneel, respectvol en veilig tegenspreekt en hoe je ruimte maakt voor anderen om dat te doen.
Als ongewenste omgangsvormen worden veroorzaakt door leidinggevenden dan zijn bovengenoemde tips onvoldoende. Dan is het noodzakelijk dat er door hogere leidinggevenden wordt gehandeld, eventueel in samenwerking met ondersteuning.
